Odkryte pod koniec lat 50 feromony zwierzęce od kilku lat wykorzystuje się skutecznie w leczeniu zaburzeń zachowania naszych domowych zwierzaków - kotów i psów. Czym są feromony ? Feromony to specyficzne gatunkowo substancje chemiczne służące zwierzętom do wymiany informacji pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Psy i koty odbierają feromony za pomocą specjalnego narządu lemieszowo-nosowego zlokalizowanego nad podniebieniem twardym. Gruczoły błony śluzowej narządu lemieszowo-nosowego wydzielają białka wiążące feromony, umożliwiając im dotarcie do receptorów wysyłających impulsy do biorącego udział w regulacji zachowań emocjonalnych układu limbicznego.

Kocie policzki
Szczególną rolę w komunikacji między kotami odgrywają feromony policzkowe wydzielane, jak sama nazwa wskazuje, przez gruczoły zlokalizowane przede wszystkim na kocich policzkach. Feromony te służą kotom do oznaczania tej części terytorium, w której kot czuje się bezpiecznie i dobrze. Dlatego właśnie nasz futrzasty przyjaciel systematycznie ociera się bokiem pyszczka o meble i inne wystające sprzęty, a także o nasze, ludzkie nogi. Kocie terytorium to dobrze zorganizowany kompleks składający się ze strefy odosobnienia, stref aktywności, gdzie kot poluje, bawi się i kontaktuje ze znanymi mu ludźmi i zwierzętami, oraz korytarzy łączących strefy. Koty oznaczają swoje terytorium w trojaki sposób. Feromonami policzkowymi wspomniane już strefy bezpieczeństwa i komfortu, potem z opuszek łap oraz wydzieliną okolic odbytu strefy alarmowe, w których spotkała ich jakaś przykrość i których należy unikać w przyszłości oraz drapaniem i moczem granice terytorium i terytorium, na którym jest obcy, "wrogi" zapach. Ten ostatni rodzaj znaczenia bywa często dokuczliwy dla opiekunów kota. Rzeczywiste bądź wyimaginowane zagrożenie terytorium, takie jak obecność innego kota (nawet w sąsiedztwie), przeprowadzka, przemeblowanie, obecność nowego domownika, skłaniają kota do oznaczenia terytorium moczem, którego niewielkimi ilościami opryskuje najczęściej wystające części mebli, futryny lub ściany. U wrażliwszych bądź lękliwych kotów ten nawyk utrwala się, a przykry zapach jest przyczyną utrapienia opiekunów zwierzęcia. Podobnie rzecz się ma z nadmiernym drapaniem mebli lub futryn. Pomoc, o którą zwracają się właściciele znaczących kotów do behawiorystów lub lekarzy weterynarii, powinna uwzględniać rozpoznanie czynników wywołujących stres i poczucie zagrożenia oraz działania mające na celu przywrócenie równowagi emocjonalnej zwierzęcia. W części przypadków stosuje się leki obniżające napięcie wynikające ze stresu. Od niedawna nieocenioną pomocą jest także fermonoterapia. Syntetyczny analog kocich feromonów policzkowych Feliway działa kojąco, przywracając kotu poczucie bezpieczeństwa i zaufanie do otoczenia. Feliway jest skuteczny także we wszystkich innych sytuacjach wywołujących stres, takich jak zmiana otoczenia (na przykład adopcja lub wakacyjny wyjazd), pojawienie się w domu innego kota lub psa, rekonwalescencja czy "zagęszczenie" terytorium w domach z wieloma kotami. Poprawa samopoczucia na skutek działania feromonów sprawia, że kot chętniej się bawi i eksploruje otoczenie, lepiej je i łatwiej przystosowuje się do zmian w otoczeniu.

Zapach psiej mamy
Gruczoły łojowe bruzdy mlecznej suki w pierwszych dniach po urodzeniu szczeniąt produkują z kolei psi feromon zwany Dog Apeasing Pheromone (DAP), mający działanie kojące i uspokajające szczenięta, zapewniając im poczucie bezpieczeństwa i uczucie błogości. Badania wykazały, że obecność cząsteczek psiego feromonu w powietrzu działa także w podobny sposób na psy dorosłe, można go więc stosować w terapii zaburzeń zachowania o podłożu lękowym. Syntetyczny analog psiego feromonu kojącego D.A.P. wspomaga leczenie stosunkowo częstego lęku separacyjnego, manifestującego się najczęściej niszczeniem przedmiotów, wyciem lub szczekaniem. Sprawdza się także w sytuacjach fobii dźwiękowych, z których najczęstsza to lęk przed burzą. W przypadku psów lękliwych zastosowanie D.A.P. pozwala znacznie łatwiej przystosować się do wszelkiego rodzaju zmian, takich jak adopcja, przeprowadzka, pobyt na urlopie czy utrata kontaktu z dotychczasowym opiekunem. D.A.P. daje także nieocenioną pomoc hodowcom, bowiem zastosowanie go na kilka tygodni przed porodem poprawia samopoczucie suki i redukuje jej niepokój, dzięki czemu poród jest łatwiejszy. Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku suk nerwowych lub rodzących po raz pierwszy. Feromonoterapia ma zastosowanie we wszelkich innych sytuacjach mogących być przyczyną lęku czy stresu psów i kotów, takich jak transport, badanie w lecznicy, pobyt na wystawie czy adaptacja szczeniąt i kociąt do nowego domu. Feromony są produkowane w postaci sprayu, którym spryskuje się samochód, transporter lub ręce lekarza badającego zwierzę lub włączanych do gniazdka sieci elektrycznej dyfuzorów, podobnych do tych, jakich używany na co dzień do odświeżaczy powietrza. Dyfuzor zapewnia stałe i równomierne nasycenie powietrza cząstkami feromonów i działa stosunkowo długo, bo przez cztery tygodnie. Zarówno naturalne jak i syntetyczne feromony są bezpieczne, nie posiadają zapachu i nie działają na inne zwierzęta i ludzi. Ponieważ nie są wchłaniane do organizmu, nie wchodzą w interakcje z lekami i można je stosować także w okresie leczenia zwierzęcia środkami farmakologicznymi. Stosowanie feromonoterapii w większości przypadków wymaga dokładnego rozeznania sytuacji zwierzęcia, w tym czynników wywołujących lęk i nauczenia zwierzęcia radzenia sobie ze nimi m.in. przez trening odczulający (stopniowe eksponowanie zwierzęcia na bodźce wywołujące lęk) i przeciwwarunkowanie (kojarzenie bodźców lękowych z bodźcami wywołującymi przyjemne emocje). Dlatego przed zastosowaniem feromonów konieczne jest zasięgnięcie opinii behawiorysty (specjalisty terapii zachowania zwierząt) lub lekarza weterynarii. Psie i kocie feromony w formie dyfuzorów D.A.P i Feliway są od niedawna dostępne także na polskim rynku. Dyfuzor, który powinien być włączony na stałe, zapewnia obecność feromonów w powietrzu na powierzchni 50-70 metrów kwadratowych przez okres czterech tygodni.

Andrzej Kłosiński - psycholog, behawiorysta - specjalista terapii zachowania zwierząt DipCABT(Coape)NOCN www.amichien.pl